یادداشت-شاهین دژیمانی:تصویری که پیش از نوروز ۱۴۰۴ ثبت شده، سندی دردناک از آسیب به یکی از کهن‌ترین بناهای خشتی فلات مرکزی ایران است؛ نارین‌قلعه نائین. ردهای بی‌پروای کمپرسور و پیکور در بستر سنگی برج و باروی این قلعه، نشان از دخالت مستقیم انسانی در حریم معماری ثبت‌شده ملی دارد. با وجود هشدار کارشناسان میراث فرهنگی، مقام‌های محلی می‌گویند این سازه “حریم قانونی” ندارد و ساخت‌وساز در جوارش، “کاملاً قانونی” است. اما آیا نبود حریم، دلیلی موجه برای تخریب تدریجی یکی از شناسنامه‌های تاریخی ایران است؟

شاهین دریمانی: نگاهی به نارین‌قلعه؛ دژ خاموشی از اعماق تاریخ در نارین‌قلعه نائین، یکی از کهن‌ترین سازه‌های خشتی ایران، با قدمتی که به باور برخی پژوهشگران به دوران پیش از اسلام می‌رسد، همچنان بر بلندی‌های شهر نائین ایستاده است. این بنا، در کنار ارگ بم، نارنج‌قلعه سمنان و قلعه‌ی تاریخی طبس، بخشی از حافظه‌ی معماری نظامی فلات مرکزی را شکل می‌دهد.

در سال ۱۳۵۶، نارین‌قلعه به شماره ۱۷۶۸ در فهرست آثار ملی ثبت شد و از آن زمان تاکنون، بارها مورد مرمت جزئی قرار گرفت. با این‌ حال، عدم تعیین دقیق حریم حفاظتی این اثر، همواره زمینه‌ساز تهدیدهای متعددی بوده است.

 وقتی کمپرسور جای قلم‌موی باستان‌شناس را می‌گیرد

تصویری که توسط یک شهروند و فعال میراث‌دوست نائینی ثبت شده، رد واضح تخریب بستر سنگی برج و بارو را نشان می‌دهد. این تخریب، نه به‌دلیل فرسایش طبیعی یا زلزله، بلکه نتیجه‌ی مستقیم استفاده از پیکور و کمپرسور در عملیات عمرانی مجاور قلعه است؛ عملیاتی که با هدف تعریض مسیر ورودی یک اقامتگاه تازه‌تأسیس در حال اجراست.

کارشناسان معتقدند هرگونه لرزش مکانیکی سنگین در نزدیکی بناهای خشتی و سنگی می‌تواند منجر به ترک‌خوردگی، نشست، و در نهایت تخریب سازه شود. در مورد نارین‌قلعه، که سال‌ها بدون مرمت سازه‌ای مانده، این لرزش‌ها به‌معنای تخریب زنجیره‌ای بخشی از پایه‌های باربر آن است.

میراث بی‌حریم؛ معضل حقوقی حفاظت

پس از انتشار خبر این تعرض، مسئولان میراث فرهنگی استان اصفهان و شهرستان نائین اعلام کردند که این قلعه “فاقد حریم مصوب ثبتی” است و لذا فعالیت عمرانی اطراف آن ممنوع نیست. اما این اظهارات، با اسناد بالادستی و سیاست‌های حفاظتی میراث فرهنگی در تعارض است.

طبق ماده ۵۶ قانون حفاظت از آثار ملی (۱۳۰۹) و آیین‌نامه حریم آثار تاریخی (مصوب ۱۳۸۴)، حتی آثاری که حریم مصوب ندارند، باید در شعاع معقولی از هرگونه فعالیت پرخطر مصون بمانند. به‌ویژه اگر بستر طبیعی یا معماری‌شان، بخشی از ماهیت تاریخی آنها باشد، مسئولیت اصلی حفاظت بر عهده وزارت میراث فرهنگی است، نه مالک خصوصی یا شهرداری است.

 اقامتگاه‌ها؛ فرصتی برای رونق یا تهدیدی برای بقا؟

توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی و گردشگری در نائین، طی سال‌های اخیر سرعت گرفته است. این اقدام، در نگاه نخست می‌تواند موجب رونق اقتصادی و جذب گردشگر شود. اما پرسش اینجاست: چه زمانی این توسعه‌گرایی، از بستر هم‌افزا به عامل مخرب تبدیل می‌شود؟

در گزارش پژوهشی «تأثیر گردشگری بر آثار میراثی فلات مرکزی ایران» منتشرشده در دانشگاه اصفهان (۱۴۰۰)، آمده است: «در ۸۰ درصد مواردی که اقامتگاه‌های بوم‌گردی در شعاع کمتر از ۵۰ متر از آثار تاریخی ساخته شده‌اند، نشانه‌های فرسایش، لرزش‌محور یا تخریب جزئی مشاهده شده است.»

در چنین شرایطی، عدم مداخله و نظارت نهادهای دولتی، نابودی خاموش آثار تاریخی را رقم می‌زند؛ همان آثاری که قرار بود مزیت رقابتی صنعت گردشگری ایران باشند.

 از مدیریت کلان تا غفلت‌های محلی: چه کسی پاسخگوست؟

مسئله اصلی در ماجرای نارین‌قلعه نه صرفاً تخریب بخشی از بستر سنگی، بلکه ضعف شدید در نظام مدیریت حفاظتی آثار ثبت‌شده است. این ضعف، در چند محور قابل بررسی است:

1. نبود حریم مصوب قانونی برای اغلب آثار ثبت‌شده، به‌دلیل تأخیرهای طولانی در تهیه نقشه‌های حریم توسط ادارات استانی.
2. نبود هماهنگی بین شهرداری‌ها و اداره میراث، که منجر به صدور مجوزهای متعارض می‌شود.
3. سکوت رسانه‌های محلی و نبود فرهنگ‌سازی کافی در بین مردم و سرمایه‌گذاران.

 پرسش بزرگ: حریم نداشتن، مجوز تخریب است؟

پاسخ کارشناسان منفی است. دکتر مهرداد کاشانی، استاد مرمت و حفاظت آثار تاریخی دانشگاه هنر تهران، در گفت‌وگو با «اعتماد» می‌گوید: «اگرچه برخی آثار تاریخی هنوز حریم مصوب ندارند، اما طبق اصول پذیرفته‌شده‌ی حفاظت میراث، اثر تاریخی، مستقل از مصوبات اداری، باید در بستر تاریخی‌اش محافظت شود. هرگونه مداخله با پیامد آسیب فیزیکی، تخلف تلقی می‌شود.»

 راه‌حل چیست؟ احیای «تفکر حفاظتی» در سیاست شهری

برای نجات نارین‌قلعه و ده‌ها بنای مشابه، نیازمند بازگشت به اصل «تفکر حفاظتی» در توسعه شهری هستیم؛ یعنی شهر را نه در تقابل با میراث، بلکه با میراث طراحی کنیم. این مستلزم:

• تهیه فوری نقشه‌های حریم آثار ثبت‌شده
• تعلیق تمام پروژه‌های عمرانی نزدیک به بناهای بدون حریم تا تعیین وضعیت حقوقی
• آموزش سرمایه‌گذاران گردشگری در حوزه حفاظت از آثار تاریخی
• شفاف‌سازی وظایف بین شهرداری و میراث فرهنگی

 تیشه‌ای که هنوز در دست است

تخریب بستر سنگی نارین‌قلعه، فقط یک خط در یک عکس نیست؛ هشداری است برای تمام شهرهایی که توسعه بی‌برنامه را بر اصالت تاریخی خود ترجیح داده‌اند. این بار کمپرسور، اما فردا شاید بولدوزرهاست.

آثار تاریخی، اگر بی‌صدا فروبریزند، تنها خاک نمی‌ریزند؛ اعتماد عمومی، هویت فرهنگی و سرمایه‌ اجتماعی نیز با آن فروخواهد ریخت./انتهای پیام